Paleolitik dönemden günümüze kadar uzanan kadim bir yolculuk ve disiplin olan şamanizme doğru zamanda yolculuk yapmak için burada, sizlerin karşısındayım. Bir Ata kültü olan ve içinde birçok kültü, ritüelleri ve gelenekleri barındıran Şamanizm hakkında yaptığım araştırmaları sınıflandırarak bir çalışma hazırlamış bulunmaktayım. Çalışmalarımın birinci kısmında aşağıdaki başlıklara yer vermekte olup, kısım kısım ilerleyeceğimizi şimdiden belirtmek ister ve keyifli okumalar dilerim.

  ETİMOLOJİK AÇIDAN ŞAMANİZM

  Öncelikle etimolojik olarak şamanizm hakkında birçok farklı görüş mevcuttur. Çin, İslam ve Batı kaynaklarında karşımıza çıkan yeterli miktarda bilgi olmasına karşılık genel görüş şamanizmin kelime olarak ‘’büyücü, şifacı, zaman zaman ‘’rahip’’ anlamı taşımasıdır. Şamanizm bir kurucusu ya da kutsal bir kitabı olmamasına karşılık ilahi bir din olarak kabul edilmemektedir. Genel görüş bir felsefe, inanç sistemi ve ruhlarla bağlantı kurma yönündedir. Şamanlar (kam/baksı) hastaların tedavilerine yanıt verip, ruhlarla temasa geçtiği, doğayla iç içe ve yine ruhlara karşı bir koruma güdüsü ve şifa mekanizmasından ibarettir. Şaman, Tanrı ile ruh arasında köprü vazifesi görür ve kötü ruhlara karşı iyi ruhları korumakla görevlidir.

 TÜRK KÜLTÜNDE ŞAMANİZM

 Kült nedir? Kutsallaştırılan bir değere veyahut inanç sistemine karşı tapınma ve saygı duyma anlamına gelir. Kült; tapınma ve saygı sonucu kurban adama, dua etme ve birçok inanç ritüellerini gerçekleştirmeye dayanır. Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu’na göre Eski Türk inanç sisteminin üç önemli ögesi vardır. Bunlar; Tabiat kuvvetlerine inanma (Yer-Sub/Yer-Su), Göktengri ve Atalar kültüdür.

  Eski Türklerde tabiat kültünün genel ifadesi Yer-Sub’dur. Yer-Sub inancı; ateş, su, toprak, ağaç, dağ ve kayaların inanç sistemindeki bütünüdür. Orhun Kitabelerinde de geçen ‘’Iduk yer-sub’’ kutsal yer ve su anlamına gelir ve yine Orhun Kitabelerinde geçen ‘’Mavi Gök’’ ile ‘’Yağız Yer’’ iki önemli ana kozmik unsurdur. Bu bölgelerde ağaç kesilmez ve avcılık olmaz, su kirletilmez kısacası kutsallığı bozacak hiçbir davranışta bulunulmaz.

 Göğün kutsallığı Göktengri’yi ifade eder ve yeryüzü tamamen onun emri altındadır. Yine aynı zamanda Eski Türkler avcılık-toplayıcılık döneminden itibaren konargöçer dönemlerinde de Göktengri inancının da getirisiyle doğayla ruhu bütünleştirmiş ve Tanrılaştırmışlardır. Bu noktada özellikle Ötüken’in coğrafi yapısının da (dağların heybeti ve iklimin sertliği) etkisi kuvvetlidir.             

 Atalar kültü ise en genel anlamıyla ölen ataları tazim, ruhları için kesilen kurbanlar ve yine ruhları için ekilen bitkiler ve çoğaltılan hayvanlardan oluşan saygı ve korku geleneğidir. Korku güdüsünün temelinde ölen atanın bir şekilde geri dönebileceğine ve ailenin hayatta olan bireylerine iyilik ya da kötülük yapabileceğine dair inanış yatar. (Kamların hastalara şifa görevinde bazen ölen atalarla -trans- iletişim kurduklarından dolayı ölen ataya bir anlamda boyun eğmek zorunluluğundan gelen saygı, minnet ve korku duygusuna bir örnektir.) Şamanizm inancında öldükten sonra yaşamın devam ettiğine dair inanış İslamiyetteki ahiret inancından farklıdır, öyle ki öteki kutsal dünyada sadece ölen ruhlar değil; hayvanların ve bitkilerin efendileri, Tanrının aracıları ve hayaletlerde yaşamaktadır. Şamanizm inancında bu dünyada yaşanan her felaketin sebebi öteki dünyada yaşayan mensuplardır. Bu nedenle ölüm bir bitiş değildir ve ölen atalarla bağ koparmak söz konusu değildir. Atalara duyulan saygının en yaygın örneği doğan çocuklara ata adlarının verilmesidir. Bireyi koruması için tercih edilen adlar genel manada din ya da devlet; özel manada ise boy, aşiret, sülale atalarına ait olan adlardır. Yine aynı şekilde yeni doğan çocuğa aile büyüklerinin ad vermesi geleneği de oldukça yaygındır. Bu gelenekle ölen atalarla bağın kopmayacağı ve adı verilen atanın çocuğu koruyacağına inanılır.

 ŞAMANİZMDE ANAERKİL YAPI

  Şamanizm anaerkil toplumsal yapının izlerini kuvvetli bir biçimde bünyesinde taşır. Çünkü kadınlar, ilk kâhin olduklarından, ateşin koruyucusu ve ona kurban sunmakla yükümlü kişilerdir ve aynı zamanda kadın sadece ilk şaman değil ilk ecdadı doğurandır. Kadın şamanların etkin konumu arkeolojik kazılarla da desteklenir. Çeşitli büyü eşyaları, aynalarla gömülü kadın cesetleri, çeşitli yıldızlarla süslenmiş, hayvan şekline girmiş, fantastik atların sırtına binmiş kadın figürleri büyük olasılıkla şaman kadınlara aittir ya da onları canlandırır. Bu tür cesetler, Orta Asya’dan Güney Kazakistan’a kadar geniş bir sahada bulunmaktadır. Bugün kadın şaman figürleri Sibirya’da oymacılıkta ve halıcılıkta kullanılmaktadır. Kadın şamanlar (Otagan/Utagan) olduğu gibi erkek şamanlar da vardır lakin kadın şamanların daha kuvvetli yönleri olduğu ve şifa aracılığı konusunda daha kutsal ve etkili olduğu kabul edilir. Bu izlere özellikle Yakutlarda rastlanır. Yakutlarda erkek şamanın ayin sırasında cübbesi yanında değilse mutlaka bir kadın elbisesi giymesi ve tüm şamanların bir parça da olsa uzun saç bırakması bu görüşü destekler. İlk Türk Devletlerinde kadına verilen önem, kadının (Hatun/Kathun) hayatın her sahnesinde yer alması ve bunun yanı sıra doğurgan olması kadının üstün özelliklerinin farkında olmalarının kanıtı niteliğindedir. Buna örnek olarak Umay Ana’nın Türk mitolojisindeki önemi doğurganlığın ve koruyuculuğun Tanrıçası olmasıdır. Umay sözcüğünün etimolojisi (Um/Om) kökünden türemiş olup ummak ve dilemek anlamını taşır. Umay Moğolcada rahim, Tunguzcada (Omo/Umu) köke yumurta bırakma anlamına gelmekte olup Etene (Plasenta) anlamına da gelir. Umay Ana hamile kadınları, çocukları (3 yaşına gelene dek), yavru hayvanları koruması özellikleriyle ön plana çıkar. Eski Türklerde ad verme merasimlerinde erkek çocuklarına da Umay adı verilmesi hem Umay Ana’nın önemi hem de anaerkil bir yapının mevcudiyeti hakkında bizlere bilgi verir. Özetle Şamanizm anaerkilliği destekler. Aynı zamanda yine Umay Ana Türk mitolojisinde rastladığımız Kayın Ağacı ve Hayat Ağacı ile özdeştirilir ki bu durum şamanizmin tabiat kültüne dayanan yönünü de destekler.